Współczesne organizacje funkcjonują w warunkach niespotykanej dotąd dynamiki zmian społecznych, gospodarczych i technologicznych. Globalizacja, cyfryzacja procesów zarządczych, rozwój sztucznej inteligencji, a jednocześnie narastająca niepewność geopolityczna i gospodarcza sprawiają, że skuteczne zarządzanie przestaje być wyłącznie domeną wiedzy ekonomicznej, finansowej czy organizacyjnej. Coraz wyraźniej dostrzega się, że u podstaw trafnych decyzji zarządczych leży zrozumienie człowieka – jego emocji, motywacji, ograniczeń poznawczych, a także potrzeb związanych z poczuciem bezpieczeństwa, godności i przynależności. To właśnie ta perspektywa – łącząca refleksję teoretyczną z doświadczeniem praktycznym – stanowi oś przewodnią niniejszej monografii, powstałej na kanwie VI Konferencji Naukowej pt. „Nowe wektory zarządzania: Ekonomia behawioralna dla świadomych i różnorodnych organizacji”, realizowanej w ramach cyklu „Społeczeństwo cyfrowe a koncepcje zarządzania organizacjami”. Jak zauważył Daniel Kahneman, obalając mit idealnego, w pełni racjonalnego konsumenta, w swojej książce Pułapki myślenia. O myśleniu szybkim i wolnym: „Nasze myślenie jest w znacznie większym stopniu podatne na różne błędy i skłonne do ulegania emocjom, niż nam się wydaje”. Ta obserwacja, sformułowana ponad dekadę temu, zyskuje dziś nową aktualność. Ekonomia behawioralna, integrując dorobek psychologii poznawczej i społecznej z klasyczną teorią ekonomii, dostarcza narzędzi pozwalających lepiej rozumieć procesy decyzyjne, relacje społeczne oraz mechanizmy funkcjonowania współczesnych organizacji. Uczy także, że organizacje przyszłości powinny być budowane na fundamencie empatii, różnorodności, odpowiedzialności i świadomego przywództwa – wartości, które przewijają się przez wszystkie rozdziały tej monografii. Struktura monografii odzwierciedla wielowątkowość podjętej problematyki – od zagadnień ryzyka i cyfryzacji, przez sztuczną inteligencję, regulacje prawne, geopolitykę i marketing, po kwestie różnorodności, dobrostanu pracowników oraz przywództwa w ujęciu międzykulturowym. Pierwszy rozdział autorstwa M. Barny i Z. Novosad, poświęcony zarządzaniu ryzykiem w kontekście cyfryzacji. Autorki przedstawiają analizę porównawczą dwóch metod wspomagania decyzji w warunkach niepewności – analizy korelacji i regresji oraz metod ocen eksperckich – wskazując na ich podstawy metodologiczne, zalety i ograniczenia w zastosowaniu do szkolnictwa wyższego. Na podstawie badania ankietowego identyfikują konieczność łączenia nauki z pracą jako najistotniejszego wyzwania edukacyjnego. W rozdziale drugim A. Dağdeviren podejmuje problematykę dostępności infrastrukturalnej dla osób z niepełnosprawnościami w kontekście kryteriów programu Błękitnej Flagi, analizując jego zastosowanie na plażach w Turcji. Wskazuje na potrzebę zapewnienia ciągłej, bezpiecznej trasy od parkingu do wody oraz regularnej kontroli zgodności infrastruktury z wymaganiami technicznymi, wpisując się w szerszą refleksję nad inkluzywnością przestrzeni publicznej. Rozdział J. Kloc przenosi rozważania na grunt sztucznej inteligencji i behavioral management. Autorka przedstawia teoretyczne podstawy zarządzania behawioralnego oraz analizuje możliwości i wyzwania związane z wykorzystaniem algorytmów uczenia maszynowego, analityki predykcyjnej i systemów rekomendacyjnych w monitorowaniu i modelowaniu zachowań pracowników. Istotną część rozważań stanowi refleksja nad wymiarem etycznym tych rozwiązań – ochroną prywatności, przejrzystością algorytmów oraz ryzykiem uprzedzeń decyzyjnych. Konkluzja rozdziału, wskazująca na konieczność zachowania równowagi między efektywnością organizacyjną a poszanowaniem autonomii jednostki, koresponduje z myślą przewodnią całej monografii. M. Nowikowska analizuje relację pomiędzy regulacjami prawnymi a kulturą organizacyjną jako determinantami skuteczności systemów compliance. Autorka wskazuje, że efektywność mechanizmów zapewniania zgodności działalności organizacji z prawem i standardami etycznymi nie wynika wyłącznie z jakości procedur kontrolnych, lecz w istotnym stopniu z kultury organizacyjnej, w której funkcjonują. Podkreślono, że zgodność z regulacjami jest w praktyce współkształtowana przez postawy i wartości podzielane przez członków organizacji. K. Palonka-Pulikowska podejmuje problematykę geopolityki i jej rosnącego wpływu na decyzje zarządcze przedsiębiorstw. Autorka wskazuje na stopniowe zastępowanie paradygmatu globalizacji podejściem geopolitycznym oraz rosnące znaczenie geoekonomii, wykorzystującej instrumenty ekonomiczne do realizacji celów politycznych. Analizuje wpływ sankcji, ograniczeń handlowych, embarg oraz kontroli eksportu i importu na funkcjonowanie przedsiębiorstw w warunkach przechodzenia od dotychczasowego ładu międzynarodowego ku systemowi bardziej fragmentarycznemu i wielobiegunowemu, kształtowanemu w dużej mierze przez rywalizację gospodarczą Stanów Zjednoczonych i Chin. Rozdział stawia zasadnicze pytanie o granice funkcjonowania współczesnej gospodarki rynkowej w obliczu rosnącego upolitycznienia decyzji ekonomicznych. M. Róg-Giacosa przenosi rozważania na poziom relacji biznesowych, analizując determinanty postrzeganej przez wystawców wartości uczestnictwa w targach B2B w branży znajdującej się w fazie schyłkowej, na przykładzie Międzynarodowych Targów Kids’ Time w Kielcach. Z wykorzystaniem eksploracyjnej analizy czynnikowej, analizy korelacji oraz wielorakiej regresji liniowej, autorka wykazuje, że to zdolności marketingowe wystawców – a nie jakość organizacji wydarzenia – mają silniejszy wpływ na osiągane efekty biznesowe, choć jakość organizacyjna pozostaje istotna dla ogólnej oceny wydarzenia i skłonności do jego rekomendowania. A. Banaszak podejmuje temat behawioralnego kształtowania postaw wobec starości jako narzędzia budowania organizacji inkluzywnych. Na przykładzie autorskiego programu warsztatów „Zrozumieć starość”, wykorzystującego symulator doznań geriatrycznych, autor analizuje mechanizmy oddziaływania edukacji doświadczeniowej na redukcję ageizmu i stereotypów dotyczących osób starszych. Podkreśla rolę bezpośredniego doświadczenia ograniczeń związanych z procesem starzenia się w rozwoju empatii i solidarności międzypokoleniowej. U. Anisiewicz łączy perspektywę ekonomii behawioralnej z analizą komunikacji marketingowej, podejmując temat kobiety w reklamie w kontekście zjawiska femvertisingu. Na podstawie badania ankietowego przeanalizowano, w jakim stopniu decyzje konsumenckie wobec przekazów reklamowych odwołujących się do wzmacniania pozycji kobiet są racjonalne, a w jakim podlegają heurystykom poznawczym. Rozdział stanowi interesujące studium przenikania się kategorii ekonomii behawioralnej z praktyką marketingową i społeczną percepcją autentyczności przekazu reklamowego. W. Bobisz podejmuje istotny z punktu widzenia zarządzania zasobami ludzkimi temat mobbingu jako współczesnego zagrożenia w środowisku pracy. Autorka wskazuje, że dynamicznie zmieniający się rynek pracy, presja związana z realizacją celów oraz ewoluujące style zarządzania sprzyjają nasilaniu się zachowań patologicznych, których konsekwencje obejmują nie tylko zdrowie psychiczne i fizyczne pracowników, lecz także atmosferę pracy, poziom rotacji kadr oraz wyniki finansowe przedsiębiorstw. L. Weldemichael prezentuje wyniki badania wpływu programów lojalnościowych na satysfakcję pasażerów w branży lotniczej. W obliczu silnej konkurencji ze strony przewoźników bliskowschodnich i europejskich autorka analizuje, w jaki sposób poszczególne elementy programu lojalnościowego wpływają na satysfakcję klientów. H. Weldemichael podejmuje z kolei problematykę roli zarządzania strategicznego w zwiększaniu efektywności etiopskich organizacji społeczeństwa obywatelskiego i organizacji pozarządowych. Autorka analizuje praktyki zarządcze tych organizacji, związek planowania strategicznego ze skutecznością, rolę przywództwa oraz bariery utrudniające wdrażanie zarządzania strategicznego w sektorze pozarządowym. T. Getahun przedstawia analizę porównawczą wpływu kultury narodowej na skuteczność stylów przywództwa w Etiopii i Polsce. Z kolei D. Biały uzupełnia panoramę omawianych zagadnień o autorską perspektywę badawczą, wpisującą się w podjętą w monografii refleksję nad behawioralnymi i organizacyjnymi wymiarami współczesnego zarządzania. Autorka analizuje paradoks produktywności w organizacjach, koncentrując się na zależności między wzrostem liczby narzędzi informatycznych wykorzystywanych w środowisku pracy a nasileniem zjawiska cyfrowego zmęczenia poznawczego. Monografię zamyka rozdział J. Nowickiej, poświęcony analizie i porównaniu procesów logistycznych realizowanych w wybranych obiektach historycznych Aglomeracji Wałbrzyskiej. Autorka uwzględnia w nim przepływ informacji, dostawy, magazynowanie, transport oraz obsługę interesariuszy. Wykorzystując narzędzia statystyczne, wskazuje na znaczenie historycznych doświadczeń logistycznych zarówno dla ochrony dziedzictwa kulturowego, jak i doskonalenia współczesnych praktyk zarządzania logistyką. Przedstawione w monografii rozdziały, choć zróżnicowane pod względem tematycznym, metodologicznym i geograficznym łączy wspólna troska o zrozumienie mechanizmów rządzących zachowaniami ludzi w organizacjach oraz poszukiwanie odpowiedzi na pytanie, jak budować struktury bardziej świadome, odpowiedzialne i inkluzywne. Wpisują się one w nurt ekonomii behawioralnej rozumianej szeroko – nie tylko jako subdyscyplina ekonomii, lecz jako perspektywa poznawcza integrująca wiedzę psychologiczną, prawną, marketingową i menedżerską.

Recenzja naukowa: Prof. Janusz Gudowski; Dr.hab. Przemysław Niewiadomski